قالببندی، ظرفی است که بتن خمیری را تا زمان سفت شدن در خود نگه میدارد. اگر این ظرف کج، سست یا دارای درز باشد، تمام زحمات آرماتوربندی و کیفیت بتن به هدر میرود. پیمانکاران قالببند اغلب برای سرعت بخشیدن به کار، از اتصالات ناکافی یا قالبهای فرسوده استفاده میکنند. اینجا جایی است که صلاحیت مجری محک زده میشود؛ او باید با دقت وسواسگونه بر استحکام و هندسه قالبها نظارت کند تا از حوادثی مثل “در رفتن قالب” یا “شکم دادن بتن” جلوگیری شود.
نظارت بر استحکام و هندسه
مهندس مجری مسئولیت دارد قبل از بتنریزی، استحکام پشتبندها، سالم بودن رویه قالبها، شاقول بودن ستونها، تراز بودن تیرها و آببندی درزها را کنترل کند. او باید مطمئن شود قالبها تحمل فشار هیدرواستاتیک بتن را دارند و روغنکاری سطح قالب به درستی انجام شده است.
۱. کنترل هندسی و شاقولی
اولین وظیفه مجری، اطمینان از تطابق ابعاد قالب با نقشه است. کوچکترین انحراف در شاقولی ستونها، باعث ایجاد لنگر اضافی در سازه میشود. مجری باید با استفاده از دوربین نقشهبرداری یا شاقول دستی، تک تک ستونها و دیوارها را چک کند.
باید شد اصلاح هرگونه ناشاقولی قبل از بتن ریزی توسط پیمانکار. همچنین تراز بودن زیر تیرها و سقفها بسیار مهم است تا ضخامت سقف تغییر نکند. زرورت استفاده از تراز لیزری در این مرحله احساس میشود.
۲. استحکام اتصالات و پشتبندها
فشار بتن تازه، بخصوص در ستونهای بلند و دیوارهای برشی، بسیار زیاد است. اگر پیمانکار از تعداد کافی پیم، گوه، سنجاق یا بولت استفاده نکند، قالب در حین بتنریزی باز میشود.
نیست کافی فقط به تجربه پیمانکار اعتماد کردن در بستن قالب. مجری باید شخصاً کیفیت جوشها (در قالب فلزی) یا میخها (در قالب چوبی) و فاصله پشتبندها را بررسی کند تا از استهکام آنها مطمئن شود.
۳. حرف خودمانی: قالب خوب نگیری، بتنت خراب میشه!
آقا ببین، داستان قالببندی شوخیبردار نیست. میری کلی پول میدی تجهیزات قالب بندی میخری یا اجاره میکنی، باید حواست باشه چی دستت میدن. اگه پیمانکار بگه “داداش خیالت تخت، ما همیشه اینجوری میبندیم”، گوش نده. قیمت روز قالب و جک و اسکافلد رو که داری، میدونی گرونه. پس نذار جنس خراب بیارن سر پروژه. اگه دیدی قالبهاش تاب داره یا سوراخ سوراخه، ردشون کن. برو سراغ یه تامین کننده درست و حسابی یا شرکت های بازرگانی آهن که کارشون درسته. حتی اگه خواستی بخری، استعلام قیمت بگیر، شرایط پرداخت رو چک کن، ببین فروش اقساطی دارن یا نه. خرید دست دوم از دیوار و اینا ریسکه، بهتره از فروشگاه معتبر بگیری که ضمانت کیفیت داشته باشه. بتن که بریزه دیگه راه برگشت نداری، اگه قالب بترکه، هم هزینه ساخت هر متر مربع میره بالا، هم آبروت میره. پس سفت و سخت بگیر.
هورد (M.K. Hurd) در کتاب مرجع قالببندی بتن مینویسد: «اقتصادِ قالببندی نباید به قیمت کاهش ایمنی تمام شود. ایمنی در قالببندی، به معنای طراحی صحیح برای بارهای وارده و بازرسی دقیق در حین اجراست.»
۴. کیفیت سطح و روغنکاری
سطح داخلی قالب باید تمیز و آغشته به روغن قالب (نه روغن سوخته) باشد تا بتن به آن نچسبد و سطح نهایی صاف (Expose) باشد. استفاده از روغن سوخته باعث لک شدن بتن و کاهش کیفیت سطح میشود. مجری باید نظارت کند که روغنکاری به اندازه باشد؛ روغن زیاد باعث عدم چسبندگی آرماتور به بتن میشود و روغن کم باعث خرابی سطح بتن هنگام دموتاژ (باز کردن قالب) میگردد.
نتیجهگیری
نقش مهندس مجری در کنترل پیمانکار قالببندی، ترکیبی از کنترل فنی (هندسه و ایستایی) و کنترل اجرایی (تمیزی و روغنکاری) است. یک قالببندی بینقص، نویددهنده یک سازه بتنی باکیفیت و زیباست. مجری با سختگیری در این مرحله، از بروز خسارات مالی سنگین و خطرات جانی در حین بتنریزی جلوگیری میکند.
منبع علمی:
برای اطلاعات تکمیلی در خصوص طراحی و نظارت بر سیستمهای قالببندی، منبع زیر بسیار معتبر است:
Hurd, M. K. (2005). Formwork for Concrete. American Concrete Institute (ACI), SP-4.