یکی از ترسناکترین کابوسهای هر مهندسی، تماس تلفنی از کارگاه است که خبر از افتادن یک کارگر یا ریزش گود میدهد. در آن لحظه، اولین سوالی که ذهن همه را درگیر میکند این است: “کی مقصره؟”. در نظام ساختوساز سنتی، معمولاً کارفرما یا پیمانکار جزء (مثل اوس بنا) مسئول شناخته میشدند، اما با ورود قانون نظام مهندسی و تعریف جایگاه مجری ذیصلاح، ورق برگشته است. امروز، قانونگذار انگشت اتهام را مستقیماً به سمت مهندسی میگیرد که نامش در پروانه ساختمان به عنوان سازنده درج شده است. اما آیا این یعنی مجری باید تاوان هر بیاحتیاطی کارگران را بدهد؟
بله، به عنوان قاعده کلی، مهندس مجری مسئول اصلی برقراری ایمنی (HSE) در کارگاه است. طبق قانون، مجری موظف است محیط کار را ایمنسازی کند و بر عملکرد پیمانکاران نظارت داشته باشد. اگر حادثهای رخ دهد، فرض اولیه بر مسئولیت مجری است، مگر اینکه بتواند با مدارک مستند (مثل دستورکارهای ابلاغی و رسیدهای تحویل تجهیزات ایمنی) ثابت کند که تمام وظایف خود را انجام داده و حادثه ناشی از “قصور” شخصی خود کارگر یا عوامل غیرقابل پیشبینی بوده است.
خرید ایمنی: هزینهای که سرمایه است
اولین خط دفاعی مجری در برابر حوادث، تجهیز کارگاه اصولی است. بسیاری از حوادث به دلیل استفاده از ابزار مستهلک یا فقدان تجهیزات حفاظتی رخ میدهد. مجری هوشمند کسی است که برای خرید کلاه، کفش، کمربند ایمنی و داربست، به جای گشتن به دنبال ارزانترینهای بازار، به دنبال استاندارد و کیفیت باشد.
شاید خرید طناب نجات یا نردههای محافظ با قیمت کارخانه و به صورت خرید مستقیم از کارخانه کمی زمانبر باشد، اما حذف واسطهها باعث میشود بتوانید با همان بودجه، جنس باکیفیتتری بخرید. مجری باید قبل از خرید تجهیزات ایمنی عمده، لیست قیمت و مشخصات فنی محصولات مختلف را بررسی کند و حتی برگه آنالیز مقاومت مصالح (مثلاً برای لولههای داربست) را از فروشنده بخواهد.
این کارها شاید در ابتدا هزینه تمام شده تجهیز کارگاه را کمی بالا ببرد، اما در مقایسه با دیه یک انسان، تقریباً رایگان است. متاسفانه بسیاری از پیمانکاران جزء برای کاهش هزینهها، از بشکههای خالی به جای زیرپایی استفاده میکند.
این سهلانگاریها در نهایت گریبان مجری را میگیرد.
داداش من! با یه پا زندان، یه پا کارگاه نمیشه کار کرد!
آقای مهندس! خانم مهندس! ببین رفیق، بذار خیالت رو راحت کنم. فردا اگه یه کارگر از اون بالا شوت شد پایین، قاضی نمیگه “آخی طفلک مهندس حواسش نبود”. قاضی میگه “شما بالاسر کار بودی، چرا نردبان لق بود؟”. اون موقع دیگه نمیتونی بگی “به من چه، خودش پاش لیز خورد”. قانون، یقه تو رو میچسبه. پس به جای اینکه همش تو کانکس بشینی چای بخوری و با گوشی بازی کنی، پاشو برو تو کارگاه. ببین کی کلاه سرش نیست، ببین کی داره رو داربستِ شل و ول بندبازی میکنه. یه داد بزن، یه تشر بزن، جریمهشون کن. بذار بگن مهندس بداخلاقه، بهتر از اینه که فردا خونوادهش سیاه بپوشن و تو هم بیفتی گوشه هلفدونی آب خنک بخوری. این بحث جون آدمه، شوخیبردار نیست.
مستندسازی: تنها راه نجات از مهلکه
یکی از مهمترین کارهایی که مجری برای تبرئه خود در دادگاه باید انجام دهد، مستندسازی است. اگر مجری بهترین تجهیزات را بخرد اما کارگر از آنها استفاده نکند، مجری باید کتباً به او تذکر دهد.
استفاده از تجهیزات حفاظت فردی باید به کارگران آموزش داده شود و رسید کتبی از آنها دریافت گردد. اگر مجری این مراحل را طی نکند، حتی اگر کارگر مقصر باشد، کارشناس دادگستری درصدی از غصور را به گردن مجری میاندازد.
بنابراین، گرفتن امضا بابت تحویل کلاه و کفش و برگزاری جلسات توجیهی ایمنی ضروری است. همچنین باید در نظر داشت که نوسانات قیمت تجهیزات ایمنی نباید بهانهای برای عدم تهیه آنها باشد؛ جان انسان تابع نوسانات قیمت بازار نیست. مجری و سرپرست کارگاه باید تمام موارد ایمنی را به دقت بررسی کنند.
عدم توجه به این نکات میتواند باعث خسارط جبرانناپذیر جانی و مالی شود.
نقل قول تخصصی:
“مسئولیت کیفری در حوادث ناشی از کار، مبتنی بر نظریه ‘تقصیر’ است. یعنی هر کس که در وقوع حادثه مرتکب بیاحتیاطی، بیمبالاتی یا عدم رعایت نظامات دولتی شده باشد، ضامن است. اما جایگاه مهندس مجری به دلیل اشراف و تسلط قانونی بر کارگاه، همواره او را در کانون توجه کارشناسان رسمی دادگستری قرار میدهد، حتی اگر مباشرت مستقیم در حادثه نداشته باشد.”
منبع علمی
مهمترین سند قانونی که مسئولیتهای ایمنی مجری را تعیین میکند، “مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان (ایمنی و حفاظت کار در حین اجرا)” است. به ویژه بندهای ۱۲-۱-۵ که صراحتاً سازنده (مجری) را مسئول تامین ایمنی کارگاه و اشخاص ثالث میداند