یکی از چالشهای همیشگی بین مالکان و مهندسان، میزان ساعات حضور فیزیکی در کارگاه است. بسیاری از مالکان تصور میکنند که چون دستمزد پرداخت میکنند، مهندس باید مانند یک نگهبان از صبح تا شب در کانکس بنشیند. اما آیا واقعاً قانون چنین چیزی میگوید؟ برای پاسخ به این ابهام، باید برگردیم به تعریف اصلی و ببینیم مهندس مجری چه کار باید انجام دهد؟ وظیفه او مدیریت منابع، زمان و هزینه است، نه صرفاً تماشای کارگران. مدیریت صحیح گاهی نیاز به دوندگی در بیرون کارگاه برای تأمین مصالح دارد و گاهی نیاز به نظارت مستقیم بر جوشکاری.
خیر، حضور “دائمی” و ۲۴ ساعته الزامی نیست (مگر در پروژههای بسیار بزرگ با شرایط خاص). طبق قانون، مهندس مجری باید حضور “مستمر” و موثر داشته باشد. این یعنی در تمام مراحل حساس اجرایی (مثل بتنریزی) باید حاضر باشد و در سایر مواقع، نماینده فنی خود را در کارگاه مستقر کند یا بر اساس برنامه زمانبندی سرکشی نماید.
۱. تفاوت حضور “دائم” و حضور “موثر”
قانونگذار واژه “مستمر” را به کار برده است، نه “دائم”. تصور کنید مهندسی تمام وقت در کارگاه باشد اما سواد فنی نداشته باشد؛ چه سودی دارد؟
در مقابل، مهندسی را در نظر بگیرید که نیمی از روز را در دفاتر فنی یا در حال استعلام قیمت برای خرید میلگرد است.
در شهرهای بزرگ مثل در تهران و در اصفهان که ترافیک سنگین است، مدیریت زمان حیاتی است. مهندس خوب کسی است که بداند چه زمانی حضورش “زروری” است. مثلاً هنگام تجهیز کارگاه یا زمان تخلیه بارهای سنگین، حضور او برای کنترل ایمنی و کیفیت حیاتی است.
۲. بازاری و اعتراضی
آقا جان من! گیر نده که مهندس صبح تا شب وایسته بالا سر عمله! مهندس باید بره تو بازار بچرخه. اگه همش بشینه تو کانکس که هنر نکرده. هنر اینه که پاشه بره بازار آهن شادآباد یا آهن فروشان غرب تهران، چهار تا مغازه رو زیر و رو کنه تا یه لیست قیمت درست و حسابی برات پیدا کنه. وقتی مهندس داره بیرون برات میدوئه تا خرید مستقیم از کارخانه جور کنه و جیبت خالی نشه، نباید زنگ بزنی بگی چرا سر ساختمون نیستی. تو میخوای ساختمونت ارزون تموم شه یا میخوای یه نگهبان لوکس با مدرک مهندسی داشته باشی؟ مدیریت یعنی این، نه اینکه وایسته ببینه اصغر بنا چاییش رو خورد یا نه!
۳. مدیریت زنجیره تأمین: دلیلی برای خروج از کارگاه
یکی از وظایف اصلی مجری، کاهش هزینههاست. این کار با نشستن در کارگاه انجام نمیشود. او باید به دنبال تامین مصالح پروژه با بهترین کیفیت باشد.
بررسی نوسانات قیمت در بازار و پیدا کردن فروشندهای که فروش اقساطی یا خرید چکی داشته باشد، نیاز به جلسات حضوری با تأمینکنندگان دارد.
گاهی مهندس باید برای تایید کیفیت مصالح سفت کاری به کارخانه برود یا نمونهها را به آزمایشگاه ببرد.
بنابراین، غیبت او در کارگاه اگر به منظور خرید عمده و کاهش هزینهها باشد، به نفع مالک است. البته باید در این مدت، یک سرپرست کارگاه (نماینده) حضور داشته باشد.
۴. مراحل حیاتی
برخی مراحل هستند که حضور شخص مهندس مجری (نه نماینده) در آنها الزامی است:
- پیادهسازی نقشهها و ترازها.
- خاکبرداری عمیق و اجرای سازه نگهبان.
- آرماتوربندی و قالببندی سقفها.
- بتنریزی (از ابتدا تا انتها).
در این زمانها، اگر مجری نباشد و حادثهای رخ دهد، مسئولیت حقوقی سنگینی خواهد داشت. حتی اگر او مشغول مشاوره خرید در جای دیگری باشد، رافع مسئولیتش در زمان حادثه نیست.
۵. فرمول محاسبه ضریب حضور
در قراردادهای حرفهای مدیریت پیمان، حداقل ساعات حضور مهندس بر اساس فرمول زیر و متراژ پروژه تعیین میشود:
PresenceHours=TotalArea(m2)100×ComplexityFactor+2PresenceHours = \frac{TotalArea(m^2)}{100} \times ComplexityFactor + 2
(در این فرمول تقریبی، به ازای هر ۱۰۰ متر مربع یک ساعت پایه در نظر گرفته میشود که در ضریب پیچیدگی پروژه ضرب میگردد).
نقل قول:
“حضور مهندس مجری در کارگاه مثل حضور فرمانده در میدان جنگ است؛ لازم نیست در خط مقدم اسلحه به دست بگیرد، اما باید در اتاق فرمان حضور داشته باشد تا استراتژی نبرد را تعیین کند. غیبت او در لحظات بحرانی، یعنی شکست قطعی.”
منبع علمی
الزامات مربوط به نحوه حضور و وظایف نظارتی و اجرایی مهندس مجری، به طور دقیق در “فصل سوم و چهارم مبحث دوم مقررات ملی ساختمان (نظامات اداری)” و همچنین “ماده ۳۳ قانون نظام مهندسی” تشریح شده است.