یکی از بزرگترین کابوسهای هر پروژه ساختمانی، ورود مصالح غیراستاندارد به کارگاه است. معمولاً پیمانکاران جزء یا تامینکنندگان برای افزایش سود خود، سعی میکنند از مصالح درجه دو یا سه استفاده کنند. در این میان، مهندس مجری به عنوان نماینده فنی و قانونی در کارگاه، نقش گلوگاه کنترل کیفیت را دارد. سکوت مجری در برابر مصالح بیکیفیت، نه تنها خیانت به مالک است، بلکه میتواند منجر به محکومیتهای سنگین انتظامی و کیفری در صورت بروز حادثه شود.
وظیفه قانونی مجری چیست؟
مهندس مجری موظف است بلافاصله پس از مشاهده مصالح بیکیفیت یا فاقد استاندارد، دستور توقف عملیات اجرایی مرتبط با آن مصالح را صادر کند. او باید کتباً به پیمانکار اخطار دهد تا مصالح نامرغوب را از کارگاه خارج (ریجکت) نماید و گزارش این تخلف را فوراً به اطلاع مهندس ناظر و مالک برساند. در صورت پافشاری پیمانکار بر استفاده، مجری حق دارد کارگاه را تا زمان تامین مصالح استاندارد تعطیل کند.
تشخیص کیفیت و رد مصالح
اولین قدم، تشخیص است. مجری نمیتواند صرفاً با نگاه کردن بگوید بتن یا میلگرد خراب است. او باید بر اساس مشخصات فنی درج شده در نقشهها و استاندارد ملی ایران عمل کند. اگر مصالحی وارد کارگاه شد که فاقد برگه آنالیز یا تاییدیه استاندارد بود، مجری باید درخواست آزمایش کند.
تا زمانی که جواب آزمایش نیامده، پیمانکار حق استفاده از آن متریال را ندارد. اگر پیمانکار بدون هماهنگی اقدام به استفاده کرد، مجری باید سریعاً گزارش خلافدار صادر کرده و به مهندس ناظر تحویل دهد.
اینجا جایی است که قاطعیت حرف اول را میزند. پیمانکاران معمولاً مصالح نامرغوب را در ساعات پایانی روز یا روزهای تعطیل تخلیه میکنند تا از چشم مهندس دور بماند.
بازارگرمی و خرید مصالح
ببین مهندس جان، بذار رُک بگم، تو این بازار مکاره که قیمت روز میلگرد و سیمان ثانیه میزنه، پیمانکار هم حق داره نگران جیبش باشه، اما نه به قیمت جون مردم! طرف میره بازار آهن شادآباد یا زنگ میزنه به آهن فروشان غرب تهران دنبال ارزانترین قیمت میگرده. فروشنده هم میگه “داداش یه بار دارم قیمت همکاری، خرید مستقیم از کارخانه نیست ولی کار راه اندازه!”. گول این حرفای “باری که برگشت خورده ولی سالمه” رو نخور. اینا همش کلکه برای اینکه هزینه تمام شده رو بیارن پایین. تو باید به پیمانکار بگی: “عزیز من، برو لیست قیمت بگیر، استعلام قیمت کن، ولی جنس آشغال نیار”. بگو اگه مردی برو خرید با فاکتور رسمی انجام بده که ضمانت کیفیت داشته باشه. اگه فردا ساختمان ترک خورد، اون فروشنده بازار آهن مکان نمیاد جواب پس بده، تویی که یقت گیره. پس سفت وایسا بگو فقط برند معتبر با تاییدیه استاندارد، والسلام!
مستندسازی و مکاتبات حقوقی
مجری باید تمام دستورات خود را مکتوب کند. دستور کار باید شامل موارد زیر باشد:
- نوع مصالح معیوب و تاریخ ورود به کارگاه.
- دلیل فنی رد مصالح (مثلاً عدم تطابق با جدول اشتال یا پایین بودن اسلامپ بتن).
- مهلت زمانی برای خروج مصالح از کارگاه.
اگر مجری دستور کار ندهد، در آینده نمیتواند ثابت کند که مخالفت کرده است. پیمانکار مصالح را در سازه به کار میبرند و میگویند مهندس دید و چیزی نگفت. بنابراین مستندسازی، بیمه عمر مهندسی شماست.
تبعات فنی استفاده از مصالح ضعیف
استفاده از مصالح ضعیف، زنجیرهای از مشکلات را ایجاد میکند. مثلاً استفاده از بلوکهای پلیاستایرن (یونولیت) کندسوز نشده به جای نوع استاندارد، در هنگام آتشسوزی فاجعه میآفریند. مهندس مجری باید بداند که استهکام سازه مستقیماً به کیفیت متریال وابسته است. رعایت ظوابط مباحث مقررات ملی شوخیبردار نیست.
باید جلوگیری شود از استفاده شن و ماسه خاکدار در بتن توسط مجری با دقت زیاد. وجود خاک در شن و ماسه، پیوستگی سیمان را از بین میبرد و مقاومت فشاری را به شدت کاهش میدهد.
پیتر دراکر، نظریهپرداز بزرگ مدیریت، جملهای دارد که در صنعت ساخت نیز صدق میکند: «کیفیت زمانی اتفاق میافتد که وقتی کسی نگاهتان نمیکند، کار درست را انجام دهید. اما در ساختمانسازی، مهندس مجری باید همیشه نگاه کند تا کیفیت قربانی سودجویی نشود.»
نتیجهگیری
مهندس مجری، آخرین سنگر دفاعی کیفیت ساختمان قبل از پوشیده شدن مصالح است. مسئولیت او فراتر از یک نظارت ساده است؛ او باید بر فرآیند تامین مصالح پروژه نظارت داشته باشد و در برابر فشارهای مالی پیمانکار برای استفاده از مصالح ارزان و بیکیفیت تسلیم نشود. تعامل صحیح با مهندس ناظر و استفاده از ابزارهای قانونی (دستور کار و گزارش)، تنها راه نجات از مهلکهی مصالح نامرغوب است.
منبع علمی:
برای مطالعه بیشتر در خصوص روشهای کنترل کیفیت مصالح در کارگاههای ساختمانی، به مقاله زیر مراجعه کنید:
Arditi, D., & Gunaydin, H. M. (1997). Total quality management in the construction process. International Journal of Project Management, 15(4), 235-243.