در فرآیند پیچیده ساختوساز، قراردادها ستون فقرات پروژه هستند. بسیاری از مالکان تصور میکنند که تنظیم قرارداد با پیمانکاران جزء (مانند آرماتوربند، جوشکار، لولهکش و…) صرفاً یک امر حقوقی است و نیازی به دخالت مهندس نیست. اما واقعیت این است که بسیاری از دعاوی حقوقی در پروژههای عمرانی، نه به دلیل ضعف دانش حقوقی، بلکه به دلیل عدم انطباق متن قرارداد با واقعیتهای فنی کارگاه رخ میدهد. در این میان، نقش مهندس مجری به عنوان مدیر فنی پروژه، بسیار حیاتی و تعیینکننده است.
سوال اصلی این است: آیا وظیفه مهندس مجری صرفاً نظارت بر اجراست یا باید بر کاغذبازیها و متون قراردادها نیز نظارت داشته باشد؟
بله، قطعاً. اگرچه مهندس مجری وکیل حقوقی نیست، اما بررسی “پیوستهای فنی”، “شرح خدمات”، “برنامه زمانبندی” و “نحوه پرداخت متناسب با پیشرفت فیزیکی” در قراردادهای پیمانکاری، جزو وظایف مدیریتی اوست. او باید اطمینان حاصل کند که تعهدات پیمانکار جزء با نقشههای مصوب، استانداردهای ملی و بودجه پروژه همخوانی دارد تا از ادعاهای مالی بعدی جلوگیری شود.
پر کردن شکاف بین حقوق و مهندسی
یک وکیل میتواند بندهای مربوط به فسخ قرارداد را عالی بنویسد، اما آیا میداند تفاوت بین جوش نفوذی و گوشه چیست و چگونه باید در قرارداد لحاظ شود؟ خیر. اینجاست که مهندس مجری وارد عمل میشود.
مهندس مجری باید در زمان انقاد قرارداد، مشخصات فنی را شفاف کند. برای مثال، در قرارداد اسکلت، باید مشخص شود که آیا تامین مصالح پروژه بر عهده پیمانکار است یا کارفرما؟ اگر بر عهده کارفرماست، پرت مصالح تا چه حد مجاز است؟
مهندس فرهاد دلیری، کارشناس رسمی دادگستری در امور ساختمان، میگوید: «بیش از ۵۰ درصد پروندههای قضایی ساختمانی ناشی از ابهام در شرح خدمات است. وقتی در قرارداد مینویسید “اجرای کامل تأسیسات”، ولی مشخص نمیکنید که آیا نصب شیرآلات هم جزو آن است یا خیر، دعوا قطعی است. مهندس مجری با تدوین دقیق پیوست فنی، راه را بر تفسیرهای سلیقهای میبندد.»
مدیریت هزینهها و استعلام قیمت
یکی از مهمترین بخشهای هر قرارداد، مبلغ آن است. مهندس مجری با دسترسی به لیست قیمتهای بهروز و شناخت بازار، میتواند جلوی ضرر مالک را بگیرد. او میداند هزینه تمام شده واقعی یک متر مربع دیوارچینی چقدر است.
وقتی قرار است مصالحی خریداری شود، مهندس مجری نباید فقط به حرف پیمانکار اکتفا کند. او باید شخصاً یا تیم تدارکاتش اقدام به استعلام قیمت از چندین فروشگاه معتبر کنند. دریافت پیش فاکتور آنلاین و مقایسه آن با قیمت روز بازار، وظیفه تیم مدیریت پیمان است.
شاید پیمانکار پیشنهاد دهد که میلگرد را از فلان جا بخرید چون ارزان است، اما مهندس مجری میداند که آن بار ممکن است زنگزده باشد یا وزن آن استاندارد نباشد. او پیشنهاد میدهد برای اطمینان و کاهش واسطهها، به سراغ خرید مستقیم از کارخانه یا خرید از بورس کالا بروید تا قیمت رقابتی و واقعی را پرداخت کنید.
یه نصیحت برادرانه و بازاری
ببین حاجی، تو بازار ساختوساز اگه حواست جمع نباشه، کلاهت پس معرکهس. این پیمانکارا بعضیهاشون زبونبازن، میگن آقا خیالت راحت ما با قیمت همکاری برات میزنیم، شرایط پرداخت هم هرجور تو بگی، اصلا خرید چکی کن. ولی پای قرارداد که میرسه، یه جوری مینویسن که آخر کار دو برابر هزینه تمام شده پات دربیاد. مهندس مجری حکم اون رفیق دلسوز رو داره که این کلکها رو بلده. اون میدونه وقتی طرف میگه “قیمت مقطوع”، یعنی فردا اگه میلگرد گرون شد دبه در نیاره. پس بذار مهندست قرارداد رو بخونه، گیر بده، غر بزنه، ولی آخرش جیبت خالی نشه. نذار با چهارتا اصطلاح بازاری و وعده تخفیف خرید گولت بزنن و جنس بنجل بازار آهن شادآباد رو به جای برند اصفهان بندازن بهت!
نظارت بر تعهدات فنی در قرارداد
مهندس مجری باید چک کند که در قرارداد، استانداردهای اجرایی ذکر شده باشد. مثلاً:
- آیا پیمانکار موظف به رعایت مبحث مقررات ملی هست؟
- آیا استفاده از مصالح اسکلت بتنی باید طبق جدول وزنی و نقشه باشد؟
- در صورت خرید آهنآلات، آیا وزن بر اساس باسکول مبدا محاسبه میشود یا مقصد؟
اگر این موارد ذکر نشود، پیمانکار میتواند از زیر کار در برود. چونکه اگر قرارداد سفت و محکم نباشد پیمانکار فرار میکند هست و دست مالک به جایی بند نیست. همچنین باید در قرارداد ذکر شود که تمام مصالح ورودی باید مشخصات فنی و گواهی استاندارد داشته باشند و توسط مهندس تایید شوند.
نکات مهم در خرید مصالح توسط پیمانکار
اگر قرارداد به صورت “با مصالح” بسته شده است، مهندس مجری باید برندها را در قرارداد فیکس کند. نباید نوشت “لوله با کیفیت”، بلکه باید نوشت “لوله پنج لایه برند X یا معادل آن با تایید دستگاه نظارت”.
مهندس باید مراقب باشد که پیمانکار به بهانه نوسانات قیمت یا تحلیل قیمت لحظهای، درخواست افزایش قیمتهای بیهوده نکند. همچنین باید بداند که نزدیکترین مصالح فروشی لزوماً بهترین فروشگاه نیست و ممکن است پیمانکار با فروشنده تبانی کرده باشد. کنترل فاکتورها و اطمینان از اینکه قیمتها واقعی و بدون واسطه هستند، بخشی از بررسیهای حین قرارداد است.
باید دقت کرد تا که پول اضافه پرداخت نشود به پیمانکار قبل از انجام کار. استفاده از اطصالات غیراستاندارد در لولهکشی یکی از مواردی است که اگر در قرارداد جریمه برایش تعیین نشده باشد، به راحتی انجام میشود.
نتیجهگیری
در نهایت، مهندس مجری مغز متفکر پروژه است. بررسی قراردادهای پیمانکاری توسط او، نه دخالت در کار حقوقی، بلکه تضمینکننده اجرایی شدن آن قرارداد است. او با تطبیق بندهای قرارداد با واقعیتهای مراحل ساخت ساختمان و هزینهها، از بروز خسارتهای هنگفت جلوگیری میکند.
منبع علمی:
برای درک بهتر مدیریت قراردادها در پروژههای مهندسی، منبع زیر پیشنهاد میشود:
Hinze, J. W. (2011). Construction Contracts (3rd Edition). McGraw-Hill Education.